40.000 ՏԱՐԻ ԱՌԱՋ ՍՅՈՒՆԻՔՈՒՄ
Ինչպես նախկինում հաղորդվել էր, Օսլոյի համալսարանի հովանու ներքո միջազգային հետազոտական խումբը բուսական ԴՆԹ է արդյունահանել և վերլուծել հայկական «Աղիտու-3» քարանձավի նստվածքներից: Մոտ 40.000-25.000 տարի առաջ ուշ պալեոլիթի մարդիկ քարանձավն օգտագործել են որպես ապաստարան: ԴՆԹ-ի մանրամասն վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ քարանձավի բնակիչները կարող էին օգտագործել բազմաթիվ բուսական տեսակներ տարբեր նպատակներով, այդ թվում՝ դեղամիջոցներ, ներկանյութեր կամ մանվածք պատրաստելու, գրում է Phys.org-ը:
Հայ-գերմանական հնագիտական արշավախումբը 2009 թվականից ի վեր ուսումնասիրում է այս եզակի քարանձավը: Հավաքվել են եզակի նյութեր, որոնք պատմում են 40.000 տարի առաջ ապրած մարդկանց մասին:
«Голос Армении»-ի թղթակիցը վերջերս հանդիպել է հայկական արշավախմբի ղեկավար, ՀՀ ԳԱԱ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի գիտաշխատող Բորիս ԳԱՍՊԱՐՅԱՆԻ հետ, որի պատմությունները բառացիորեն զարմացնում են երևակայությունը: Ի վերջո, խոսքը ոչ միայն հնության մասին է, այլ շատ ալեհեր հնության մասին, երբ ազգությունների, և հատկապես պետության մասին խոսք չկար։
Աղիտու գյուղը գտնվում է Սիսիանից 4 կմ արևելք, Որոտան գետի ձախ ափին։ Այն ծանոթ է իր 7-րդ դարի հայտնի դամբարանային կառույցով։ Երկու խորը դամբարանների վերևում կա հարթակ՝ աստիճանաձև ետնամուտքով։ Դրա վերևում բարձրանում են երեք հենարաններ՝ երկու մույթ և դրանց միջև գտնվող սյուն, որոնք միացված են կամարներով, որոնց վրա դրված է քիվ։
Ամբողջ կառույցը պսակված է ձևավոր սյուների վրա երեք կամարներով, որոնք մեզ չեն հասել։ Ըստ ժողովրդական ավանդության՝ հուշարձանը կանգնեցվել է Աղիտուի բնակիչների կողմից՝ ի հիշատակ Սյունիքի երեք իշխանների, որոնք հաղթել էին պարսից կառավարչին, որը մեծ բանակով հարձակվել էր գյուղի վրա։
Հուշարձանի պատկերը տեղադրվել է հին ոճի 1000 դրամանոց թղթադրամի վրա։ Եվ այս կառույցից ոչ հեռու կան մի քանի քարանձավներ։ «Աղիտու-3 քարանձավը եզակի հնագիտական վայր է, որը հարուստ նյութ է տրամադրում ժամանակակից մարդկանց նախնիների կյանքի մասին», – ասում է Բ. Գասպարյանը։ «Ամենացածր շերտը պատկանում է վերին պալեոլիթին։ Այն 15.000 տարեկան է։ Այստեղ մենք հայտնաբերել ենք ոչ միայն մարդկային հետքեր, այլև հրաբխային ժայթքումների նշաններ։ Քարանձավն ունի բարդ լանդշաֆտ, և հին մարդիկ հարմարվել են դրան ամենաարդյունավետ ձևով։ Հայտնաբերվել են նաև բազմաթիվ կենդանիների ոսկորներ, օբսիդիանե գործիքներ, նետերի ծայրեր, փորագրող դանակներ, ոսկրային ասեղ, որը 26.000 տարեկան է, և խեցիներից պատրաստված վզնոցներ, որոնք, ըստ երևույթին, այստեղ են եկել Պարսից ծոցից»։
Քարանձավը եզակի է նրանով, որ մասնագետները հայտնաբերել են անատոմիապես ժամանակակից մարդու (Homo sapiens) վերին պալեոլիթի մնացորդներ։ Մինչ այդ կարծում էին, որ Հայկական լեռնաշխարհը բնակեցված չէ ժամանակակից մարդկանցով իր բարձրության պատճառով։ Աղիտուում հայտնաբերվել է մի շերտ, որտեղ մարդիկ ապրել են 40.000-23.000 տարի առաջ։
Մարդիկ բնակություն են հաստատել հենց Սյունիքում՝ օբսիդիանե աղբյուրների և հարուստ բուսական և կենդանական աշխարհի շնորհիվ։ Քարանձավը զարմացրեց օրգանական նյութերի լավ պահպանվածությամբ։ Բացի քարե իրերից, այստեղ առաջին անգամ Հայաստանում հայտնաբերվել են ոսկրային բիզեր, իրեր, այդ թվում՝ 29.000 տարեկան չար աչքի ասեղ։ Սա ևս մեկ անգամ հաստատեց, որ Homo sapiens-ը հագուստ էր կարում իր համար։
«ՄԵՆՔ ԳԻՏԵՆՔ, ՈՐ ԲՈՒՅՍԵՐԸ ՖՈՒՆԴԱՄԵՆՏԱԼ ԴԵՐ ԵՆ ԽԱՂԱՑԵԼ նախապատմական մարդկանց կյանքում: Բացի սնունդ ծառայելուց, բույսերի մասերը, ինչպիսիք են սերմերը, տերևները, պտուղները և արմատները, հազվադեպ են պահպանվում, քանի որ դրանք օրգանական են և սովորաբար արագ քայքայվում են, ինչը դժվարացնում է դրանց ուսումնասիրությունը», – շարունակում է Բ. Գասպարյանը: «Մարդիկ բույսեր էին հավաքում իրենց առօրյա գործունեության ընթացքում: Օգտագործելուց հետո բույսերի մնացորդները թողնվել են քարանձավում, որտեղ, բարեբախտաբար, ԴՆԹ-ն պահպանվել է պալեոլիթի նստվածքներում: Վերլուծության արդյունքները ցույց են տալիս, որ նստվածքները պարունակում էին ավելի մեծ քանակությամբ բույսերի գենետիկական նյութ քարանձավի ինտենսիվ մարդկային օգտագործման ժամանակաշրջաններում: Մենք համեմատեցինք բույսերը Սյունիքի ժամանակակից կենդանական աշխարհի հետ: Բուժիչ և ուտելի խոտաբույսերի օգտագործման ակունքները հաստատվել են 40.000 տարի առաջ վերին պալեոլիթի մարդու կողմից: Այսպիսով, մենք կարողացանք վերականգնել հին մարդու բուսական սննդակարգը»։
Արշավախումբը բացահայտեց ևս երկու մշակութային շերտ՝ հնագույն (մ.թ.ա. 1-ին դար) և միջնադարյան։ Գասպարյանի խոսքով, եթե այս քարանձավում ապրել են նախնադարյան մարդիկ, ապա հին ժամանակներում այն արդեն օգտագործվել է որպես սրբավայր։ Դրա մասին է վկայում դամբարանը։
Մի քանի տարի առաջ հնագետները մարդու գանգի բերանում հայտնաբերել են 7 մետաղադրամ։ Սա մուտքի վճար էր դեպի այն աշխարհ։ Պետք է նշել, որ «Աղիտու-3» քարանձավը ուսումնասիրվում է նորագույն տեխնոլոգիաների միջոցով և ամբողջական տեղեկատվություն է տրամադրում Հայաստանի տարածքում ապրած ամենահին մարդկանց կենսակերպի և կենցաղի մասին։
Ինչ վերաբերում է մյուս քարանձավին՝ «Աղիտու-7»-ին, այն դեռևս ունի բազմաթիվ չբացահայտված գաղտնիքներ և առեղծվածներ։ Այստեղ պեղումները սկսվել են 2016 թվականին, և արշավախումբը, ինչպես նախորդ քարանձավում, հայտնաբերել է երեք շերտ՝ պալեոլիթ, հին աշխարհ և միջնադար։ «Բացահայտվել է անհասկանալի մշակութային երևույթ», – շարունակում է Բ. Գասպարյանը։ «Ես անձամբ ենթադրում եմ, որ 13-14-րդ դարերում այստեղ կատարվել են անհայտ աղանդավորների պաշտամունքային ծեսեր։ Սկզբում մենք ուսումնասիրեցինք քարանձավը՝ քարե դարի մարդու հետքեր գտնելու համար, բայց ավելի խորը չենք գնա, մինչև չհասկանանք, թե ինչպիսի շերտ է վերևում»։
Ընդհանուր առմամբ, քարանձավների՝ որպես սրբավայրերի երևույթը լիովին ուսումնասիրված չէ։ Նաև անհասկանալի է, թե ինչու նույնիսկ միջնադարում, երբ մարդիկ կառուցում էին տաճարներ, եկեղեցիներ, վանքեր, քարանձավը դեռևս մնում էր սուրբ վայր։ Հիշենք, որ Հիսուս Քրիստոսը ծնվել է գոմի մեջ, որի ձևը նման էր քարանձավի։ Նա թաղվել է քարանձավում։ Այսպիսով, ինչպես տեսնում եք, դեռ շատ հարցեր կան։
Տիգրան Միրզոյան «Голос Армении» (Հայաստանի ձայն), 29.10.2022
