Զեյթունի 1862 թվականի ապստամբությունը
Կիլիկիայի լեռների մեջ մի քաղաք կար, որին թուրքական իշխանությունները դարեր շարունակ չէին կարողանում իսկապես ենթարկել։ Զեյթունը՝ իր անառիկ լեռնային դիրքով, դարձել էր հայկական համառության խորհրդանիշը, և երբ 1862 թվականին Կոստանդնուպոլիսը վերջնականապես որոշեց վերջ դնել այս «անհնազանդությանը», ստացավ մի պատասխան, որը մեծ արձագանք գտավ ողջ եվրոպական մամուլում։
Քաղաքը, որ վճարում էր, երբ ուզում էր․ Զեյթունը գտնվում է Լեռնային Կիլիկիայում, մի տարածքում, որի աշխարհագրական դժվարամատչելիությունն ինքնին եղել է նրա ազատության գլխավոր երաշխիքը դարեր շարունակ։ Դեռևս 1618 թվականին զեյթունցիների և սուլթանի միջև կնքվել էր հատուկ պայմանագիր, ըստ որի բնակչությունը հարկ էր վճարում ոչ թե օսմանյան ընդհանուր կարգով, այլ այնքան, որքան ցանկանում էր, և երբ ցանկանում էր։ Այս պայմանավորվածությունը, բնականաբար, ժամանակի ընթացքում սկսեց ավելի ու ավելի քիչ դուր գալ Կոստանդնուպոլսին։ 19-րդ դարի առաջին կեսին թուրքական իշխանությունները փորձել էին ութ անգամ գրավել Զեյթունը (1808, 1819, 1829, 1835 և հաջորդող տարիներին), և ամեն անգամ հանդիպել էին կատաղի, հաջող դիմադրության՝ լեռնաբնակ, կռվել սովորած զեյթունցիների կողմից։
Բայց 1862 թվականի ապստամբությունն այլ բնույթ ուներ, քան նախորդները. եթե ավելի վաղ բախումների գլխավոր պատճառը հենց հարկերի հարցն էր, ապա 1862 թվականին Կոստանդնուպոլսի նպատակն արդեն ուղղակիորեն քաղաքական էր. վերջնականապես վերացնել Զեյթունի ինքնավար կարգավիճակը և ամբողջությամբ ենթարկել այն օսմանյան կենտրոնական վարչակազմին։
Առիթը․ Ինչպես հաճախ է լինում, պատերազմն սկսելու համար պետք էր առիթ, և այն արագ գտնվեց։ Զեյթունին հարակից Արեգին գյուղում տեղի ունեցած մի միջադեպի ժամանակ գյուղացիներից ոմանք սպանել էին տասնյոթ թուրքի։ Մարաշի կուսակալ Ազիզ փաշան հրաման ստացավ նվաճելու Զեյթունը՝ պատրվակ դարձնելով հենց այս դեպքը։ Նա պահանջեց հանձնել մեղավոր համարվող արեգինցիներին։ Զեյթունցիների պատասխանը մնաց պատմության մեջ որպես նրանց անդրդվելիության ամենավառ արտահայտություններից մեկը. «Մենք քեզ ոչ միայն յոթանասուն հայ, յոթանասուն հավ էլ չենք տա»։
Առաջին բախումները․ Թուրքական արշավանքը սկսվեց 1862 թվականի հուլիսի 27-ին։ Արդեն հաջորդ օրը՝ հուլիսի 28-ին, թուրքական բանակը գրավեց Արեգին և Ավագկալ գյուղերը, և գյուղացիներից նրանք, ովքեր չէին հասցրել ժամանակին փախչել, սպանվեցին։ Բայց արդեն հաջորդ օրը իրավիճակը սկսեց փոխվել. զեյթունցիները ջախջախեցին հինգ հազարանոց թուրքական հրոսակախումբ, ցույց տալով, թե ինչ կարող են անել լավ ճանաչված լեռնային տեղանքում կռվող, կրակի տակ կոփված մարտիկները։
Հուլիսի վերջին Զեյթունն արդեն լիովին պաշարված էր։ Քաղաքում կուտակվել էր շրջակա գյուղերից փախած ողջ բնակչությունը, և ընդհանուր առմամբ պաշտպանության համար հավաքվել էր մոտ յոթ հազար զինվորական։ Նրանց հակառակորդն էր՝ Ազիզ փաշայի հրամանատարությամբ, մոտ քառասուն հազարանոց կանոնավոր բանակ։ Այս թվերի հակադրությունն ինքնին խոսուն է. հինգից վեց անգամ գերազանցող, կանոնավոր, լավ սպառազինված բանակի դեմ պիտի կանգներ մի բուռ լեռնաբնակների խումբ, որոնց սպառազինությունը սահմանափակվում էր հների՝ պապենական հրացաններով, մահակներով ու քարերով։
Պաշարումը․ Հասկանալով, որ բացահայտ դաշտային ճակատամարտում իրենց հնարավորությունները չնչին են, զեյթունցիներն ընտրեցին այլ մարտավարություն. նրանք չանցան հարձակման, փոխարենը սկսեցին ակտիվ պաշտպանել քաղաքը՝ հետզհետե հյուծելով օսմանյան զորքին։ Այս մարտավարությունն արագորեն ցույց տվեց իր արդյունավետությունը։
Օգոստոսի 1-ի գիշերը թուրքական երկու գունդ, որոնք դիրքավորվել էին Էրիջեի հովտում, պատրաստվում էին անակնկալ գիշերային հարձակում գործել քաղաքի վրա։ Բայց զեյթունցիները, հետախուզության միջոցով նախապես տեղեկանալով այս ծրագրի մասին, իրենք հանկարծակիի բերեցին թուրքական զորքին։ Երկու գնդերը պարտություն կրեցին ու փախան, և հայերը կարողացան տիրանալ նրանց ռազմամթերքին. մի հանգամանք, որն ինքնին մեծապես ամրապնդեց պաշարվածների ուժերը հենց իրենց հակառակորդի հաշվին։
Օգոստոսի 2-ին թուրքական ուժերն արդեն շրջափակել էին Զեյթունը բոլոր կողմերից։ Լեռնականներն իրենց ողջ ուժը բաժանեցին չորս հիմնական մասերի՝ ամեն մեկն իր հատուկ պատասխանատվության ոլորտով, և հենց այս կազմակերպված, խելամիտ ու հանդուգն մարտավարությամբ կարողացան հակահարված տալ մի քանի ուղղություններով միաժամանակ հարձակվող թշնամուն։ Դժվարին, երկարատև մարտերում զեյթունցի իշխանները ցուցադրեցին այնպիսի ռազմական տաղանդ ու քաջություն, որ թուրքական բանակը, ծանր կորուստներ կրելով, ի վերջո ստիպված եղավ նահանջել Զեյթունի սահմաններից՝ մեծ քանակությամբ ռազմամթերք թողնելով հաղթող կողմի ձեռքում։
Երկրորդ սպառնալիքն ու դիվանագիտության հաղթանակը․ Բայց օսմանյան կառավարությունը հեշտությամբ չէր հրաժարվում իր ծրագրերից։ Առաջին պարտությունից հետո որոշվեց ուղարկել նոր, ավելի ահռելի ուժ. Աշիր փաշայի հրամանատարությամբ նախատեսվում էր հարձակվել մոտ հարյուր հիսուն հազարանոց բանակով, ամբողջովին ավերել Զեյթունը և սրի քաշել նրա հայ բնակչությանը։ Այս սպառնալիքի իրական մասշտաբը հասկանալու համար բավական է հիշել, որ ամբողջ Զեյթունի բնակչությունը հազիվ էր հասնում մի քանի տասնյակ հազարի. հարյուր հիսուն հազարանոց բանակը նշանակում էր ուղղակի ֆիզիկական բնաջնջում։
Այս անգամ սակայն զեյթունցիները, հասկանալով, որ ևս մեկ ուղիղ ռազմական բախում կարող է ավարտվել աղետով, դիմեցին դիվանագիտական ուղուն. նրանք օգնության համար դիմեցին Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարքին և ֆրանսիական կառավարությանը։ Ֆրանսիան, որ ձգտում էր ուժեղացնել իր ազդեցությունը Օսմանյան կայսրությունում, պատրաստակամություն հայտնեց օգնել՝ ճնշում գործադրելով թուրքական իշխանությունների վրա, թեև դրա դիմաց, ինչպես հետագայում պարզ դարձավ, ակնկալում էր զեյթունցիների կաթոլիկական դավանանքի ընդունումը։ Օսմանյան կառավարությունը, զգուշանալով Կիլիկիայում Ֆրանսիայի ազդեցության հետագա աճից, ի վերջո զիջեց։ Զեյթունի պաշարման նոր փորձն էլ վերացվեց, առանց իրականացվելու։
Հաշտության պայմանները․ Հակամարտության ավարտին երկու կողմերն էլ գնացին որոշակի փոխզիջումների։ Զեյթունցիներն իրենց հերթին համաձայնեցին ընդունել, որ այսուհետ պիտի ենթարկվեին օսմանյան ընդհանուր վարչական կառավարմանը և կանոնավոր կերպով վճարեին սահմանված հարկերը, այլևս ոչ թե այնքան, որքան իրենք կկամենային։ Բայց փոխարենը նրանք պահպանեցին իրենց ամենակարևոր իրավունքը՝ իրենց ազգային-եկեղեցական գործերն ինքնուրույն վարելու հնարավորությունը, այսինքն՝ ներքին ինքնավարության էական մասը։
Զեյթունի 1862 թվականի ապստամբության ամենազարմանալի կողմն այն է, որ, ի տարբերություն այն ժամանակների արևմտահայության պատմության շատ այլ դրվագների, այն ավարտվեց ոչ թե ողբերգությամբ, այլ, ամենայն հավանականությամբ, հայկական կողմի իրական հաղթանակով։ Ինչպես ամփոփում է Հայկական սովետական հանրագիտարանը, 1862 թվականին բռնկված ապստամբությունն ավարտվեց հաղթանակով, և չնայած դրան, սուլթան Աբդուլ Մեջիդը (ավելի ուշ՝ արդեն նոր սուլթան Աբդուլ Ազիզի օրոք ձևակերպված պայմաններով) ի վերջո ստիպված եղավ բավարարվել գավառի կիսանկախության պահպանմամբ։
Այս հանգամանքն է, թերևս, ամենակարևորը հասկանալու համար, թե ինչու է Զեյթունի 1862 թվականի ապստամբությունը մինչ օրս համարվում 19-րդ դարի հայ ազատագրական պայքարի ամենափայլուն դրվագներից մեկը։ Յոթ հազարանոց, հնացած զենքով զինված լեռնաբնակների խումբը ոչ միայն կարողացավ դիմակայել քառասունհազարանոց կանոնավոր բանակին, այլև, օգտագործելով և՛ ռազմական հմտություն, և՛ դիվանագիտական հնարամտություն, կարողացավ պահպանել իր հիմնական ազգային-կրոնական ինքնավարությունը՝ չնայած զիջելով հարկային հարցում։
Այս հաղթանակը, սակայն, ժամանակավոր հանգստություն էր միայն։ Զեյթունցիների ազատասիրական ոգին ու թուրքական իշխանությունների անընդհատ ձգտումը վերջնականապես ենթարկեցնելու քաղաքը հանգեցրին նոր բախումների ապագայում, այդ թվում՝ 1895–1896 թվականների Զեյթունի ապստամբությանը և, ի վերջո, 1915–1920 թվականների ողբերգական իրադարձություններին, երբ Հայոց ցեղասպանության ալիքը հասավ նաև այս լեռնային քաղաքին, որը մինչ այդ դարեր շարունակ մնացել էր հայկական դիմադրության անառիկ խորհրդանիշներից մեկը։
